As palabras en ruínas

Dezaoito millóns de habitantes e non hai ninguén a quen tocar. Luciana/Simone e Brown simulan ser os protagonistas da novela, pero nin sequera son persoas. Máis ben parecen fantasmas. Como antigos gravados fosforescentes nas paredes dun túnel que atravesamos nun tren a gran velocidade. Alta velocidade. O apetito da metrópole é inmenso, o relato non dá. Para contar a cidade en ruínas no tempo da matanza hai que buscar outro artefacto. Iolanda Zúñiga (Vigo, 1975) propón un. Cousa infrecuente.

A relación de Luciana/Simone e Brown é soamente o mal necesario que consente unha novela como Periferia, gañadora este ano do premio máis dotado (Xerais) da narrativa en lingua galega. O resto é unha conspiración contra a lectora. Iolanda Zúñiga sométea a unha tortura. Cincocentas páxinas, once saltos de parágrafo. Un disco longuísimo: nove cortes, un bonus track e outra pista oculta. E ao longo de toda a serie, todo. É o que ten de especificamente moderno Periferia: a vocación totalizadora. A voz quere un mapa da barbarie. O deporte, o narcotráfico, a fame, o tráfico, a violencia, a prostitución, a corrupción, o baleiramento moral, as políticas públicas, a favela. O galego, o brasileiro, a gíria. Os titulares dos periódicos, os manifestos, os diálogos despezados na rúa, os anuncios luminosos, as telenovelas, os informes gobernamentais, as consignas, centos de cancións, Sonic Youth, O Rappa, Legião Urbana, a música popular brasileira.

Iolanda Zúñiga xa traballara arreo coa linguaxe no seu debut na narrativa curta, pero había algo perverso (e publicitario) na prosa de Vidas post-it (Xerais, 2007, reedición en 2010). Aquel mangado de historias tamén era un tratado de sintomatoloxía urbana, pero a prosa era unha prosa-eslogan. Adoecía dunha certa tendencia ao gag. No caso de Periferia, todo ese traballo parece destinado a intentar a totalidade, dunha banda, e a incomodar a lectora, da outra. Que arfe, que súe, que abandone e volva se quere (algo).

A Zúñiga acontécelle con Periferia o que a Paulino Viota con Contactos (1970). Para aquela película, o cineasta santanderino ideara un dispositivo áspero, deliberadamente inhabitábel. Quería que o seu filme fose unha pancada na conciencia do espectador en tanto espectador, contra a retórica alienante do cine alcumado “clásico”, e en tanto cidadán, someténdoo á dureza (e a banalidade) da resistencia antifranquista no penúltimo alento da ditadura. A forza de deixar a cámara no corredor e agardar a que os personaxes atravesasen o plano-secuencia cara a ningunha parte, Viota descubriu o corredor e a espera. Ao meter o fociño nas vísceras da cidade para retratar a barbarie, Iolanda Zúñiga albisca, non a cidade, senón unha forma para delimitar a ausencia da cidade. Unha linguaxe para as ruínas. E aí, máis ca na lectura (ecosocialista) do mundo, é onde Periferia é importante. Ao cabo, que é a literatura (de esquerdas), Barthes? “Ese esquivo e magnífico engano que permite escoitar a lingua fóra do poder, nun esplendor dunha revolución permanente da linguaxe”. Creo.