mariadocebreiro

A poeta e ensaísta compostelá le a contrapelo o canon da literatura galega na procura das figuras espectrais no ensaio ‘Fogar impronunciable’ (Galaxia, 2011).

_

Se non fose porque xa cantaba de antes, poderíase dicir que María do Cebreiro Rábade Villar (Santiago, 1976) botou a cantar. Lembrarás este cuarto?, un disco compartido coas guitarras e a voz de David Miranda en Bangor (Gales), coincide coa publicación do seu segundo ensaio. Fogar impronunciable. Poesía e pantasma (Galaxia, 2011) desafía os grandes temporais. Unha lectura a contrapelo do canon da literatura galega coa procura dos espectros da perda como consigna.

Fogar impronunciable remite a Beckett e, como di o libro, á “identidade como desposesión”.

Sempre encontrei máis interesante unha certa rebeldía con respecto ao sentimento de arraigo que a afirmación identitaria. Non vou entrar en se é necesaria ou non, pero a afirmación identitaria paréceme pouco estimulante dende o punto de vista intelectual. Sutura as linguaxes, os discursos, pouco máis imos poder sacar dela. En cambio, da resistencia a ese proceso si que poden saír cousas interesantes, cando menos no que ten que ver co recoñecemento dos conflitos, e ao final o sentido político das cousas xérao o conflito, non o acordo. O acordo o que xera é unha linguaxe de himno máis ou menos eficaz socialmente –cada vez menos, creo eu–, pero dende o punto de vista do alimento para o pensar non vai moi lonxe.

Recupera o traballo de González Millán, a quen dedica o libro, para pór en cuestión non só a súa dialéctica entre literatura nacional e nacionalismo literario, senón tamén categorías en teoría superadoras como a de literatura posnacional. Propón os “espectros da nación”.

Tiven a sorte de coñecer e traballar con González Millán. Era intelixente, sabio e humilde. Tiña unha biblioteca do XIX impresionante, e era moi xeneroso, poñía todo ao teu dispor. A súa perda, non o digo retoricamente, foi impactante. Axudounos a pensar nesa distinción entre o nacional e o nacionalista no campo cultural, a ver que eses discursos do “debemos ser” afogan o que somos. Desa preocupación nace este libro. A pregunta é: que contido se lle pode dar a todo iso cando negas as formas de identidade afirmativa? Pois o contido espectral. Os espectros son unha metáfora que uso para representar a carencia. Eu cría que os textos da literatura galega contemporánea rexistraban ese sentido da perda, pero facíano de forma negativa. E creo que indo a iso, ao fóra de campo, vemos máis que indo á zona de luz, xa moi explorada.

Nesa procura tropeza con iso que, abusando do traballo de Antón Figueroa, poderíamos chamar a estirpe dos escritores que quixeron ser libres. A estirpe de Manuel Antonio.

O último libro de Figueroa dialoga moi ben, non sei se co que fixen, pero si co que quixen facer. É ese reclamo da liberdade de pensar, e polo tanto da resistencia a que nos diten o que debemos pensar. E o postulado de que esa liberdade é a que nos fai fortes, unha lección que hai que repetir bastante porque non acaba de quedar clara, malia a que aí están Figueroa, González Millán, Arturo Casas… Levan teimando nestas ideas bastante tempo, pero non calan moito no funcionamento do campo. A Manuel Antonio invocámolo case como unha excepción. Eu no libro fixen o exercicio de buscar eses escritores que sempre nos contaran como escritores de afirmación, para procurar en cambio na súa propia poética de afirmación sinais do espectral. Lelos a contrapelo, dalgunha maneira, porque eu o que postulo non é un novo canon senón unha nova maneira de ler o canon. Non é tanto ir buscar aqueles autores ou textos que estaban agochados, senón iso que acontece n’A carta roubada de Poe: aquilo que tiñamos enriba da mesa e que como estaba tan visíbel non o viamos. Ler doutra maneira.

Por exemplo, a Rosalía de Castro, “verdadeira protagonista” do ensaio.

É dificilísimo falar dela porque parece que xa está todo dito. Vimos de aí e temos que entendela mellor. A Rosalía, ademais, aínda a temos por ler. Non hai aínda unha edición crítica da obra total, paréceme incríbel. Tampouco unha biografía sólida. Descoñecemos toda a narrativa, e é interesantísima. No libro non toco moito a súa narrativa, estou agora niso, pero é fascinante. Temos unha visión de Rosalía aínda moi antropoloxizadora, aínda a facemos dicir o que nos convén que diga. O problema da modernidade está en Rosalía, que era lectora de Poe. O malditismo, o spleen, a fin de século… Todo iso está aí, o que pasa é que non vemos o que non queremos ver.

A relación co espectro é problemática: é unha fenda, unha oportunidade, pero tamén devén mito, e decote dun xeito reaccionario.

Cando penso intento non deixarme seducir de todo polo que estou a estudar. Non trataba de ver no espectro ningunha solución, senón de rexistrar a presenza do espectro recoñecendo esa ambivalencia da que falas. O espectro asústanos, é desacougante, temos medo, pero tamén ten que ver co desexo, xa o viu Freud, así que tamén nos atrae. A min interésame o espectro como figura da interpelación ao suxeito, que pode ser o individual pero tamén o colectivo. As historias de pantasmas son historias colectivas, do terror político. Sempre se fala dos santiños e da Santa Compaña, pero a min parecíame que a cualidade de síntoma político que ten o espectro, e que o corpus de pensamento que eu utilizo recoñece para outros contextos, está desaproveitada na cultura galega. De aí a adherirme ao espectro ou a pantasma como o que nos vai redimir como pobo… Dios me libre! Todo ao revés. Non era esa a operación. Eu son das persoas que pensan que o ensaio ten que traer problemas, desvelalos, non resolvelos.

Cito textualmente: “O que é digno de ser defendido non necesita lugares de memoria”.

É esa tensión que hai no literario entre a conmemoración e o que se resiste á conmemoración. Subxace ao ensaio unha especie de corrente que agora mesmo na filosofía política se presenta como unha crítica da representación. Estou pensando en Badiou ou Rancière. Unha crítica da linguaxe como representación e da política como representación. Eu creo que a linguaxe e a política, se ben nunca están á marxe á representación, non deben aspirar a iso. Máis ben, o seu poder é o de destruír os pactos. Igual que cando di Rancière que a democracia está máis cerca do que rompe o pacto que do que o compón, eu tamén creo que o político na poesía ou na literatura está máis cerca do que rompe esa linguaxe do consenso, da representación, da conmemoración. Hai sempre unha relación violenta entre poder e poesía, porque ao final a política necesita a palabra do poeta para lexitimarse, para quedar como o fermoso, o memorable, o sagrado. E á inversa, moitos poetas pactaron ou necesitaron esoutro terreo da conmemoración, supoño que para facerse fortes e perpetuarse. Para min o máis interesante é a linguaxe que resiste a iso.

Un deses consensos que trata de desarmar lateralmente o libro é o que chama “as liñas mestras da xestión cultural do nacionalismo hexemónico”, pexadas pola obsesión normalizadora e o esencialismo identitario.

Este libro foi pensado no momento en que ese nacionalismo accedeu ao poder. A nosa posición con respecto a quen goberna sempre debe ser crítica, pero cando as persoas que gobernan están cerca das nosas coordenadas creo que esa crítica ten que ser leal. É o que explico no epílogo. Atrevéndome a pensar, como dicía Kant, a crítica que se lle podería facer a esa corrente hexemónica, que non é toda, tamén hai que subliñalo, é que tendeu cara a eses discursos. O que quero poñer de relevo non é tanto o que me parece máis obxectábel como que hai outras formas de facer, e que oxalá nos poñamos as persoas que pensamos desta maneira a traballar xuntas, a cruzar ideas e a construír outras propostas, porque penso que se nalgún momento o temos que facer é agora. Estamos nun momento de impasse no que imos ter que poñernos todos a traballar e a pensar de novo. E iso, que aterra un pouco, tamén é ilusionante. Repensar como cremos que ten que ser unha alternativa ao poder.

A lóxica das industrias culturais conecta aquela práctica política coa da dereita, e ademais como un paradigma incuestionábel.

Paradigma, por certo, que chega con atraso. Onde vai a Escola de Frankfurt! Creo que a cultura pode e ten que ser outra cousa, e que en parte o é, aínda que non se difunda a nivel masivo. Trátase de reclamar unha certa ambición intelectual, que tamén é moral ou incluso política. Podemos ir máis lonxe ca iso, iso é o que eu quería axudar a pensar.

Outro dos consensos creado polo bipartito foi o da tradución como imperativo.

Se algo me parece detestable é a tradución retórica. En xeral hai pouca escoita entre nós. Percibo que hai moito interese en sermos traducidos, en que nos lean fóra, pero ao mellor sabemos menos acerca de como somos recibidos realmente no exterior. Interésanos como impactamos fóra polo destino que ese impacto ten dentro. Necesitamos a consagración exterior como indicio de que valemos, o cal é unha posición acomplexada. Eu o que quero saber en todo caso é o que pensan de min e o que eu penso deles, e dicírnolo. Iso desvelaríanos que as relacións culturais nunca son simétricas nin pacíficas nin fermosas, senón de violencia. Tradúcese como unha forma de propaganda, e propaganda interior ademais. Aí hai un mecanismo viciado que colectivamente deberíamos repensar. E por último, unha cousa. Nos anos 70 e 80, menos nos noventa, había interese polas literaturas pequenas, como a nosa. Iso está a desaparecer. Non hai periferia, só unha infinita multiplicación do centro en todas partes.

Entrevista publicada en Xornal de Galicia o 24 de xullo de 2011. A fotografía é do fondo gráfico da Asociación de Escritores en Lingua Galega.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *

*

*

Podes utilizar estas etiquetas e atributos HTML : <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>